Pamięć po 40. i ryzyko Alzheimera: co można zrobić wcześniej?
prof. Adam Broncel
Rozmowa o rezerwie poznawczej, diagnostyce zaburzeń pamięci, czynnikach ryzyka otępienia oraz badaniach nad neuromodulacją w chorobie Alzheimera.
Notatki z rozmowy
Prof. Adam Broncel, neurolog zajmujący się zaburzeniami poznawczymi, wyjaśnia, jak zmienia się pamięć i dlaczego o zdrowiu mózgu trzeba myśleć, zanim pojawią się wyraźne trudności. Rozmawiamy o profilaktyce, możliwościach diagnostyki i metodzie neuromodulacji rozwijanej przez jego zespół.
Najważniejsze wnioski
- Rezerwa poznawcza pomaga kompensować trudności. Profesor wiąże ją z edukacją i aktywnością intelektualną. Zaznacza, że nie daje to gwarancji uniknięcia choroby.
- Otępienie może mieć różne przyczyny. Choroba Alzheimera jest jedną z nich, dlatego rozpoznanie wymaga diagnostyki.
- Na część czynników ryzyka można wpływać. Mój gość omawia między innymi leczenie chorób układu krążenia i zaburzeń metabolicznych, aktywność fizyczną oraz dbanie o słuch.
- Nowe metody wymagają uważnej oceny dowodów. W rozmowie oddzielamy obserwacje zespołu pracującego nad neuromodulacją od pytań, na które mają odpowiedzieć dalsze badania.
Tematy rozmowy
- Rezerwa poznawcza i aktywność intelektualna
- Otępienie a choroba Alzheimera
- Badania krwi i ich ograniczenia
- Testy neuropsychologiczne i wczesne trudności
- Czynniki ryzyka, które można zmieniać
- Obciążenia rodzinne i badania genetyczne
- Sen i obserwacja zdrowia poznawczego
- Pamięć świeża i orientacja przestrzenna
- Neuromodulacja i stymulacja nerwu błędnego
- Co wiadomo o opisywanej terapii
Rezerwa poznawcza i aktywność intelektualna
Rezerwa poznawcza oznacza w tej rozmowie zdolność do kompensowania pewnych zmian w funkcjonowaniu mózgu. Profesor podaje przykład bogatego zasobu słów: gdy trudniej przypomnieć sobie jedno określenie, można skorzystać z innego.
Gość wskazuje na rolę edukacji i dalszej aktywności intelektualnej, także w starszym wieku. Nie wyznacza jednej liczby godzin ćwiczeń, która miałaby zapewniać ochronę. Zwraca też uwagę, że choroba może rozwinąć się u osób bardzo aktywnych umysłowo.
Otępienie a choroba Alzheimera
Profesor wyjaśnia, że określenia „demencja” i „otępienie” odnoszą się do zaburzeń, które mogą towarzyszyć różnym chorobom. Samo stwierdzenie pogorszenia funkcji poznawczych nie ustala jeszcze jego przyczyny.
W części poświęconej chorobie Alzheimera omawia beta-amyloid i białko tau oraz zmiany związane z ich odkładaniem w mózgu. Podkreśla, że związek między nasileniem tych zmian a codziennym funkcjonowaniem nie jest prosty. Przytacza przykłady osób, u których mimo znacznych złogów sprawność pozostawała długo zachowana.
Badania krwi i ich ograniczenia
Mój gość opisuje rozwój badań biomarkerów z krwi, które mogą wspierać diagnostykę choroby Alzheimera. Porównuje je z bardziej złożonymi metodami, takimi jak badanie płynu mózgowo-rdzeniowego i badania obrazowe.
W rozmowie wyraźnie rozróżnia sytuację osoby z objawami od badania kogoś, kto ich nie ma. Zaznacza, że przewidywanie dalszego przebiegu na podstawie dodatniego wyniku u osoby bezobjawowej wymaga kolejnych badań. Omawianych możliwości nie należy traktować jako uniwersalnego zalecenia przesiewowego dla wszystkich osób po czterdziestce.
Testy neuropsychologiczne i wczesne trudności
Badanie neuropsychologiczne pozwala dokładniej ocenić różne obszary funkcjonowania, w tym pamięć. Profesor omawia łagodne zaburzenia poznawcze, określane skrótem MCI, oraz zgłaszane przez pacjentów subiektywne trudności, które nie zawsze znajdują odzwierciedlenie w prostych testach.
Gość wraca później do sytuacji ze swojej praktyki: swobodna rozmowa z pacjentem nie ujawniała wyraźnego problemu, a bardziej szczegółowe badanie wykazywało deficyty. Dlatego znaczenie ma zarówno wywiad, jak i odpowiedni dobór narzędzi diagnostycznych.
Czynniki ryzyka, które można zmieniać
Profesor wymienia cukrzycę, zaburzenia lipidowe, choroby układu krążenia i otyłość wśród problemów istotnych także dla zdrowia mózgu. Wskazuje na współpracę z lekarzem prowadzącym przy ich leczeniu. W dalszej części rozmowy uzupełniamy tę listę o nadciśnienie.
Omawiamy również palenie, alkohol, brak ruchu i izolację społeczną. Gość zwraca szczególną uwagę na niedosłuch, który można diagnozować i korygować. Podkreśla, że ograniczanie ryzyka ma znaczenie, choć nie zapewnia całkowitej ochrony przed otępieniem.
Obciążenia rodzinne i badania genetyczne
Pytam Profesora o zachorowania w rodzinie i znaczenie wariantu APOE ε4. Gość odróżnia zwiększone prawdopodobieństwo choroby od pewności, że się ona rozwinie.
Rozważając badania genetyczne, zwraca uwagę na wywiad rodzinny, przydatność wyniku i jego możliwy wpływ na samopoczucie. Opisuje własne podejście do pacjentów obciążonych rodzinnie. Sam wynik nie zastępuje oceny klinicznej i rozmowy o dalszym postępowaniu.
Sen i obserwacja zdrowia poznawczego
W tej części wracamy do działań możliwych przed wystąpieniem wyraźnych objawów. Profesor przypomina o śnie i takiej organizacji dnia, która pozwala na odpoczynek.
W przypadku osób z podwyższonym ryzykiem opowiada o okresowej obserwacji i badaniach funkcji poznawczych. Łączy je z leczeniem współistniejących chorób. Zakres oraz częstotliwość badań powinny wynikać z sytuacji konkretnego pacjenta.
Pamięć świeża i orientacja przestrzenna
Profesor tłumaczy rolę hipokampa w przetwarzaniu pamięci. Wyjaśnia, dlaczego osoba może pamiętać odległe wydarzenia, a mieć trudności z odtworzeniem tego, co działo się rano.
Zastrzega, że samo zapomnienie miejsca odłożenia kluczy nie oznacza choroby Alzheimera. Omawia też zaburzenia orientacji przestrzennej, które mogą zwrócić uwagę bliskich nawet wtedy, gdy pamięć w codziennej rozmowie wydaje się dobra.
Neuromodulacja i stymulacja nerwu błędnego
Mój gość przedstawia badania prowadzone przez zespół, którym kieruje. Ich przedmiotem jest wpływ określonego protokołu stymulacji nerwu błędnego na aktywność struktur związanych z pamięcią. Opowiada o badaniach na modelu zwierzęcym i późniejszych badaniach pacjentów.
Profesor relacjonuje obserwowaną przez zespół poprawę funkcji poznawczych. Jest to opis wyników przedstawiony przez współtwórcę metody, związanego z Cogniguard. W rozmowie zaznacza potrzebę potwierdzania skuteczności w większych grupach oraz odrębnych badań nad zastosowaniem u osób przed wystąpieniem objawów.
Co wiadomo o opisywanej terapii
Na pytanie o złogi białkowe Profesor odpowiada, że omawiana metoda ma charakter objawowy. Nie przedstawia jej jako sposobu odbudowania utraconych neuronów ani udowodnionego usuwania złogów u ludzi. Możliwości dotyczące zapobiegania chorobie opisuje jako kierunek dalszych badań.
Gość wyjaśnia też konstrukcję urządzenia stosowanego w nocy, z elektrodami w okolicy małżowiny usznej, oraz rolę kwalifikacji lekarskiej. Za główną grupę docelową uznaje osoby we wczesnej fazie choroby Alzheimera. Opis dostępności odnosi się do momentu nagrania; ta część rozmowy nie stanowi indywidualnej rekomendacji terapii.